Simülasyonda mı Yaşıyoruz?

Sevgili dostlar merhaba…

Şu an bu satırları okuyorsunuz. Ama bunu yapmadan önce telefonunuzda kaç dakika zaman geçirdiniz? Sosyal medyada ne kadar süre gezindiniz? Kaç bildirime baktınız, kaç video izlediniz, kaç fotoğraf gördünüz? Günlük ekran süreniz kaç saat? Her hafta bu ortalama biraz daha artıyor mu? Daha da önemlisi; ekran süreniz sizi rahatsız ediyor mu?

Eğer günde 2-3 saati telefonunuzla geçirip bundan rahatsız olmuyorsanız, bu yazı tam size göre. "Simülasyonda mı Yaşıyoruz)" başlıklı yazımıza hoş geldiniz.

---

Size daha önemli sorular yönelterek konuya dalmak isterim;

Bugün yaşadığınız herhangi bir şeyi olduğu gibi, derinlemesine ve hissederek kaç saat yaşadınız?

Gerçekliğin Kopyası

20. yüzyılın en önemli düşünürlerinden biri olan Jean Baudrillard, modern çağ için son derece rahatsız edici düşüncelere sahipti sevgili dostlar.

“Gerçeklik yok olmadı. Ama insanlık gerçekliğin yerine gerçekmiş gibi görünen şeyleri yaşamaya başladı.” dedi. Baudrillard’a göre gerçekliğin yerini, gerçekmiş gibi görünen bir kopya aldı.

Baudrillard, gerçeğin yerini alan kopyayı “simülakr” olarak adlandırdı. İlk aşamada gerçeği temsil eden bir kopya vardır. Sonra bu kopya gerçek ile bağını kaybeder ve zamanla gerçeğin kendisi olarak kabul edilmeye başlanır. İnsan için gerçeğin önemi yoktur artık.

Bu okuduklarınız felsefi iddia gibi görünüyor değil mi?

Peki sizce neden insanlar sosyal medyada sürekli yaşadıkları deneyimi anlatacak kurgularla içerik üretiyor? Ya da birinin acısını hissetmek yerine, neden o acıyı hissettiğinde nasıl reaksiyon vereceğini önceden kurguluyor?

Baudrillard'ın anlattığı şey de bu işte dostlar; O'na göre insanlar artık yaşamın içinde değil, yaşamın bir kurgusunun içinde.

Hala tüm bu ifadeler size bir iddia gibi geliyorsa, bilmeniz gereken tek şey şu; Gerçekliği kaybetmenin en tehlikeli biçimi, onu kaybettiğimizin farkında olmamaktır.

Antik Bir Soru, Modern Bir Yara

Bu sorun aslında çok eskilere dayanıyor sevgili dostlar. Antik Gnostik düşüncede, dünya sahte bir evren olarak tarif edilir. İnsanın özü gerçek dünyaya aittir. Ama o özü burada tutan görünmez bir sistem vardır. Kurtuluş ise ancak bu sistemi görmekle, yani uyanmakla başlar.

Doğu felsefesinde de benzer bir kavram var: Maya.

Budizm'de Maya, gerçek sandığımız şeyin aslında zihnin bir projeksiyonu olduğunu söyler. Dünyanın yanılsamasından kurtuluş, bu projeksiyonun fark edilmesiyle mümkündür.

İki farklı kültür, iki farklı çağ, aynı soruyu sormuş: "Ya yaşadığımız hayat, sandığımız kadar gerçek değilse?"

Bu soruyu bugün yeniden soruyoruz. Ama artık metafizik bir kaygıyla değil psikoloji ve sosyoloji biliminin gerçekleriyle… ve biraz aciliyetle...

Gnostikler uyanmayı öğretti. Budistler görmeyi öğretti. Biz ise her sabah uyandığımızda önce telefona uzanıyoruz.

Sosyal Medya: Sahnenin Kendisi

Sosyolog Erving Goffman, toplumsal hayatı bir sahne olarak tanımlamıştı. Her birimiz bulunduğumuz ortamdaki kişiler arasında bir rol oynarız, ortamdaki statümüze göre performans sergileriz. Bu kaçınılmazdır, zorunludur ve ölçülü haliyle işlevseldir. Annemize ve babamıza, sevgilimize davrandığımız gibi davranamayız. Öğretmenimize ve arkadaşımıza da…

Sosyal medya, Goffman’ın bahsettiği sahneyi kökünden dönüştürdü sevgili dostlar. Goffman'ın zamanında sahne ve sahne arkası vardı. Evde, yalnızken, güvendiğiniz insanlarla birlikteyken siz siz olurdunuz. Hayatımızın arka sahnesiydi evlerimiz ve ailemiz. Dışarıda ise sahneye çıkardık. Sahneye çıktığımızda performans sergilerdik. İki alan arasındaki bu ayrım, psikolojik sağlık için kritikti. Sosyal medya sahne arkasını ortadan kaldırdı.

Artık her an başkalarının gözü önündeyiz. Evimizde koltuğumuza tünemiş, tembel tembel otururken, kahvaltıda, havuz başında, metroda, otobüste, tuvalette… ya bir profil sayfasının performansına şahit oluyoruz ya da hayatımızın bir kesitini o sahneye yansıtıyoruz. Ve bu performans zamanla öyle içselleşti ki, pek çok insan artık neyin gerçek, neyin kurgusal bir temsil olduğunu birbirinden ayırt edemiyor.

Araştırmalar sosyal medyayı yoğun kullanan bireylerde öz kimlik algısının zayıfladığını gösteriyor. 'Ben kimim?' sorusu yerini 'Başkaları beni kim sanıyor?' sorusuna bırakıyor. Özgünlük giderek "özden" uzaklaşıyor.

Özgür İrade mi, Hesaplanmış Yanılsama mı?

Modern felsefenin en derin çatışmalarından biri determinizm ile özgür irade arasındadır. Ve bu çatışma bugün hiç olmadığı kadar somut bir hale gelmiştir sevgili dostlar.

Algoritmaların hayatımıza girişiyle birlikte neyi izlediğimiz, neyi satın aldığımız, kimi sevdiğimiz, neye inandığımız artık bizim için seçiliyor. Ama bu seçimin bize dayatıldığını hissetmiyoruz. Çünkü sistem çok akıllı. Size ilgi duyduğunuzu zannettirdiği şeyi sunuyor.

Nietzsche, insanın mevcut sınırlarını aşabileceğini ve kendi değerlerini yaratabileceğini söylüyordu. Nietzche Übermensch dedi buna. Kendi varoluşunun mimarı olan insan diye tanımlamıştı bu kavramı. Ama bu durum, ancak mevcut değerlerin dayatma olduğunu görebilmekle mümkündü.

Bugünkü soru şu: Kendi değerlerimizi mi yaratıyoruz, yoksa bize yaratıldığını hissettirdikleri değerleri mi benimsiyoruz?

"En tehlikeli kontrol, rızayla işleyen kontroldür. Ve en mükemmel rıza, baskının varlığından haberdar bile olmamaktır." - G. W. Friedrich Hegel

Hegel'in diyalektiği, her tezin bir antitez doğurduğu üzerineydi. Sistem baskı uygular, isyan ortaya çıkar. Ama en gelişmiş sistemler, isyanı da öngörür ve onun enerjisini kendi devamlılığı için kullanır.

Sosyal medya “ben” kültürünü dayatıyor. Ve bireyselliğimizi göstermek için de sosyal medyayı kullanıyoruz. Tüketim kültürü bizi mutsuz ediyor, bu mutsuzluğu sahip olunabilecek başka şeylerle gidermeye çalışıyoruz. Çünkü sistem hem hastalığı hem de ilacı üretiyor.

İsyanın bile sistem tarafından öngörüldüğü bir düzende, özgürlük nerede başlar?

Yalnızlık: Simülasyonun Psikolojik Faturası

Tüm bu felsefi sorgulamanın somut, psikolojik bir karşılığı var: Yalnızlık salgını.

Dünya Sağlık Örgütü 2025 yılında, yalnızlığı küresel bir halk sağlığı krizi olarak tanımladı. Araştırmalar sosyal izolasyonun sağlık üzerindeki etkisini günde 15 sigara içmekle kıyaslandırılabilir düzeyde buluyor. İnsan türünün tarihte hiç olmadığı kadar birbirine kolayca erişebildiği, ulaşabildiği ve bağlantı kurabildiği bir çağda, neden bu kadar yalnızız sizce sevgili dostlar?

Çünkü erişmek, ulaşmak ve bağlantı kurmak ile sosyal temas birbirinden çok ama çok farklı şeyler.

Bağlantının bir bildirimle, bir beğeniyle, bir mesajla kurulması doyurucu değildir. Sosyal temasın yerini tutamaz. Bir insanın gözünün içine bakmak, varlığını hissetmek, hatta sessizliği paylaşmak, kendinizin en saf halini güvenle gösterebilmek, sosyal temasın oluştuğu doyumu sağlar.

Baudrillard'ın simülakrı ilişkilere de sızdı. Gerçek bağlanmanın yerini performatif yakınlık aldı. İki insan arasında geçen gerçek, belirsiz ve dolayısıyla değerli olan şeyin yerini, beğenilmiş, filtrelenmiş ve onaylanmış etkileşimler aldı.

İnsan, biyolojik olarak sosyalleşme için programlanmış bir varlıktır. Ona sosyal temas yerine bağlantı verirseniz, ruhu "beni duymuyorsun" diye çığlık atar. Ama bu çığlığı da çoğu zaman bir ekranla bastırmaya çalışır.

Uyanmak: Mümkün mü?

Budist Maya kavramının özünde bir umut vardır: Yanılsama, fark edilebilir. Ve yanılsama fark edildiği an gücünü yitirir.

Ama bu uyanış, popüler kültürün anlattığı gibi dramatik bir anda gerçekleşmez. Algoritmaları yönlendirmekle, telefonu kapatmakla, “dijital detoks” yapmakla olmaz. Sorun teknolojik temas ile alakalı olsaydı bunlar işe yarayabilirdi.

Sorun tamamen psikolojik ve varoluşsal... “Gerçek ile temsilini birbirinden ayırt etme kapasitesini kaybetmeden önce neredeydiniz, be melunlar?” diye sormayı gerektirir…

Carl Rogers, insanın özgün deneyimden koptuğunda, yani hissettiği duyguyu değil de hissetmesi beklenen duyguyu hissetmeye başladığında, psikolojik iyilik halinin temelden sarsıldığını söylüyordu. Gerçek benlikten uzaklaşma, Rogers için en derin kırılma noktasıydı.

Ve bu tam olarak simülasyonun yaptığı şeydir sevgili dostlar. Bize gerçek benliğimizi deneyimleme imkanı sunulan alanlar daraldı. Benliğimizin onaylanan versiyonundan örüntüler oluşturuyor bu çağ. Ve bu örüntülerin adı “sahtelik” oluyor.

Çünkü gerçeklerle yüzleşen bir insan, sorgulayan bir varlığa dönüşür. Ve sorgulayan bir insan, sistemin istemediği tek şeydir.

Hangi Gerçekliği Seçiyorsunuz?

Bu yazıyı bir felaket senaryosu olarak yazmadım. Çünkü umutsuzluk, uykunun işaretidir. Artık uyanma zamanı gelmiştir ve geçiyordur belki... ne dersiniz?

Gnostikler sahte evrenden uyanışın mümkün olduğuna inanıyordu. Budistler Maya'nın görülebileceğini söylüyordu. Nietzsche insanın kendi sınırlarını aşabileceğini iddia ediyordu. Ve Rogers, her insanın özgün ve gerçek bir hayat yaşama kapasitesi taşıdığına inanıyordu. Bu sesler farklı çağlardan, farklı kültürlerden gelip bugüne ulaştı. Ve hepsi aynı şeyi söylüyordu; “Fark etmek mümkün.”

Simülasyonun içinde olduğunuzu anlamanın ilk işareti, içinizde bir yerde “bir şeyler benim kontrolümde değil.” diyen o sesi duymaktır. O sesi duymak önemlidir. Çünkü muhtemelen o ses, bu sahtelikler çağındaki son gerçeğimiz olabilir.

Ve yapmamız gereken en radikal şey, o sesi bir an için oturup dinlemek. Çünkü hangi gerçeklikte yaşamak istediğimizin sadece bize bağlı olması; buna bağlı...

Okuduğunuz için teşekkürler sevgili dostlar. Kendi gerçekliğinizle simülasyona dil çıkararak eğlendiğiniz günler dilerim.

Cemal M. Bulut